و نظاير آنها . . . باشد كه عوامل خارجى هستند ، ليكن سبب را در بدن مىجويند و در اشتباه مىافتند . بر شخص معالج است كه اين حالات را در نظر داشته باشد . شخص معالج بايد بداند كه آيا امتلائى وجود دارد يا نه ؟ آيا نشانه‌هاى امتلاء پديدار است يا نه ؟ ممكن است سبب خارجى باشد و بر داخل اثر گذاشته باشد ، مانند مورد كسى كه آب بسيار سرد مىنوشد و اطراف معده و كبدش آزار زياد مىبيند و درد مىكند . در بسيارى اوقات معالجهء درد نياز مبرمى به تخليه و روش‌هاى نظير آن ندارد و شايد فقط با حمام رفتن و خوابيدن زياد از بين برود . يا در مورد كسى كه چيز گرمى خورده ، به دردسر شديد گرفتار آمده است شايد درد سرش با خوردن آب سرد تسكين يابد . گاهى كه زدايندهء درد دير نتيجه مىدهد و تحمل درد تا نتيجه‌بخشى آن طاقت‌فرساست - مانند مادهء قولنج در ليف روده‌ها كه مايهء درد و آزار مىشود و تخليه آن ماده طول مىكشد « 340 » - معالجه گاهى زود نتيجه مىدهد ولى خطرى در پيش است . همچنانكه اگر اندامى بر اثر قولنج به درد آيد ، با دارو اندام را تخدير مىكنند و درد را بر طرف مىسازند « 341 » . طبيب در ميان اين دو نوع معالجه سرگردان مىشود و نمىداند كدام روش را به كار ببرد ، تخليهء همراه درد طاقت‌فرسا يا تخدير ؟ طبيب معالج بايد طول مدت هر دو را بسنجد كه آيا زمان پايدارى نيرو بيشتر است يا مدت درد ؟ آيا كدام يك از دو راه چاره‌جوئى بىزيان‌تر است ؟ آيا درد داشته باشد يا تخدير شود ؟ و هركدام را كه مصلحت مىداند همان كند . اگر فكر مىكند بيمار ممكن است از شدت درد بميرد و تخدير از مرگش رهائى مىدهد يا برعكس آن ، لازم است روش بهتر را برگزيند و به‌هرحال آسيب را از بيمار دور سازد . اگر مصلحت مىبيند كه تخدير باشد بايد تركيبات داروى مخدر را بررسى كند ، كيفيت آن را بداند و سهل‌ترين آنها را به كار ببرد

--> ( 340 ) - نسخه انگليسى : « داروئى كه براى تسكين درد انتخاب مىشود ممكن است بسيار ملايم باشد و به كندى اثر كند مثلا در قولنج شديد مسهل انتخابى به منظور تخليه ماده مضره از روده‌ها ممكن است مسهلى بسيار ملايم باشد » . ( 341 ) - نسخه انگليسى : « از طرفى ديگر يك دارو ممكن است قوى باشد ولى خطرناك هم باشد مثل به كار بردن داروهاى ضد درد قوى در درمان قولنج » . اين روش كه ابن سينا استعمال ضد درد قوى را بهنگام دردهاى شكمى مانند قولنج جايز ندانسته است پزشكى جديد نيز آن را كاملا تاييد مىنمايد زيرا چه بسا ممكن است كه بيمارى با پارگى ( پرفوراسيون ) معده تحت تاثير داروى شديد ضد درد به كلى علائم بيمارى را از نظر پزشك معالج مخفى نگاه دارد و بالاخره پريتونيت حاصل از آن منجر به مرگ بيمار گردد .